"Mamy więcej niż zalążek leku”. Odkrycie krakowskich naukowców daje nadzieję chorym na raka jelita grubego

Rak jelita grubego należy do najczęściej diagnozowanych i najbardziej śmiertelnych nowotworów na świecie. Według danych z 2022 roku co roku rozpoznaje się niemal 2 miliony nowych przypadków tej choroby, a liczba zgonów sięga 900 tysięcy. W Polsce choroba dotyka rocznie od 18 do 20 tysięcy osób, a około połowa pacjentów przegrywa walkę z nowotworem. Jednym z największych problemów pozostaje późna diagnoza, gdy choroba jest już zaawansowana i daje przerzuty, znacząco ograniczając skuteczność dostępnych metod leczenia.

Zespół pod kierownictwem dr. inż. Damiana Kułagi od kilku lat poszukuje związków chemicznych, które mogłyby w przyszłości znaleźć zastosowanie w terapii raka jelita grubego oraz potrójnie negatywnego raka piersi. Badania doprowadziły do odkrycia cząsteczki oznaczonej jako DK-AT390HCl, wyselekcjonowanej spośród ponad 200 zaprojektowanych i zsyntetyzowanych substancji. Co istotne, związek ten okazał się wyjątkowo skuteczny wobec komórek raka jelita grubego, przy minimalnym oddziaływaniu na zdrowe komórki.

Badania biologiczne, prowadzone we współpracy z Uniwersytetem Rolniczym w Krakowie, potwierdziły wysoką selektywność nowej cząsteczki. – Pracując jednocześnie na liniach komórkowych nowotworowych i zdrowych, udało się wytypować związek, który praktycznie nie uszkadza zdrowych tkanek, a jednocześnie silnie niszczy komórki nowotworowe – wyjaśnia dr wet. Izabela Siemińska, współautorka badań. Wyniki te wskazują na realny potencjał terapeutyczny odkrycia. Jednym z kluczowych mechanizmów działania związku DK-AT390HCl jest hamowanie autofagii komórek nowotworowych. Proces ten, polegający na „samozjadaniu” i recyklingu elementów komórkowych, pozwala komórkom raka przetrwać w niesprzyjających warunkach, na przykład podczas chemioterapii. Zablokowanie autofagii sprawia, że komórki nowotworowe tracą zdolność obrony i stają się bardziej podatne na zniszczenie. Jak tłumaczy dr Kułaga, cząsteczka działa niczym klucz idealnie dopasowany do zamka, którym w tym przypadku jest specyficzna kinaza lipidowa odpowiedzialna za uruchamianie szlaków przetrwania komórek raka.

Znaczenie odkrycia potwierdza fakt objęcia go już czterema patentami oraz dwoma zgłoszeniami patentowymi, w tym w trybie międzynarodowym, co otwiera drogę do ochrony poza granicami Polski. Badania prowadzone były w ramach kilku projektów naukowych, finansowanych m.in. przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Fundację Nauki Polskiej, przy wsparciu środków europejskich.

Choć wyniki są bardzo obiecujące, naukowcy podkreślają, że droga od laboratorium do szpitala jest długa i wymaga dalszych etapów badań, w tym kosztownych badań klinicznych. Obecnie cząsteczka znajduje się na czwartym poziomie gotowości technologicznej, a przy odpowiednim finansowaniu możliwe byłoby doprowadzenie jej do etapu badań klinicznych. Rozważane są różne scenariusze komercjalizacji, w tym współpraca z firmami farmaceutycznymi, które mogłyby przyspieszyć proces wdrażania nowej terapii do praktyki medycznej.

Odkrycie krakowskich naukowców wpisuje się w pilną potrzebę poszukiwania nowych, skuteczniejszych metod leczenia raka jelita grubego, którego zachorowalność – szczególnie wśród osób poniżej 50. roku życia – systematycznie rośnie. Jak podkreślają badacze, innowacyjność prac, potwierdzona licznymi patentami i publikacjami w prestiżowych czasopismach naukowych, daje realną nadzieję, że w przyszłości polska nauka przyczyni się do powstania skutecznej terapii ratującej życie pacjentów.